'Verzwegen verlangen': homoseks in België van 1500 tot 2017

20/04/2017 - 00:00
Beeld: Timothy Junes
Flip Feyten, Jonas Roelens, Elwin Hofman, Paul Borghs
Het was nog niet eerder gedaan: een boek schrijven over homoseksualiteit in wat nu het Koninkrijk België is, te beginnen in de late Middeleeuwen.

Academici Jonas Roelens, Elwin Hofman en Wannes Dupont begonnen zonder het te weten ongeveer gelijktijdig aan een geschiedenis van homoseksualiteit in de Zuidelijke Nederlanden. Het thema zou hen binden. Met de medewerking van Paul Borghs en Bart Eeckhout schreven ze 'Verzwegen verlangen: een geschiedenis van homoseksualiteit in België'. Dat boek is verschenen bij Uitgeverij Vrijdag en is woensdag voorgesteld in Antwerpen.

Zestiende en zeventiende eeuw

Doctorandus Jonas Roelens van de Universiteit Gent spitte de zestiende en zeventiende eeuw uit. Hij begint met de executie van vijf jonge katholieke monniken. Ze werden beschuldigd van sodomie. En dat betekende de brandstapel. Een standaardstraf in die tijd.
 
Volgens late middeleeuwers verbrandde God Sodom en Gomorra omwille van hun (homoseksuele) zonden. Om te vermijden dat God dit zou doen met eigentijdse steden verbrandden ze zelf sodomieten.

Containerbegrip

"Sodomie was een containerbegrip voor alle seks die niet tot voortplanting kon leiden", vertelt Roelens aan het talrijk aanwezige publiek. "De passieve sekspartner werd wel eens minder zwaar gestraft. Zijn zonde was net iets minder. Maar niettemin werden bij processen over bestialiteiten ook soms de dieren verbrand. De zonde moest gereinigd worden."
 
De vervolging van homo's gebeurde niet zo systematisch. Er waren pieken ten tijde van crisis en van politiek-religieuze conflicten. 
 
Vrouwenseks werd amper bestraft, al vond Roelens ook wel processen van vrouwen. Maar indertijd was de mens fallisch gericht. Seks zonder een penis was ondenkbaar. Letterlijk: men kon het zich niet inbeelden. 

Gedocumenteerd

Omdat sodomie een zonde en taboe was, werden niet alle processen gedocumenteerd. De baljuw, de politiecommissaris, schreef soms alleen dat iemand voor sodomie werd terechtgesteld. Meer niet. Terwijl de diefstal van sokken gedocumenteerd werd in lange epistels. 
 
Tijdens verhoren en processen wilde men echter graag weten hoe de vork in de steel zat. Procesverslagen zijn gekleurd omdat ze door de overheden werden geschreven en verhoren gebeurden onder marteling. Toch zijn ze een bron van informatie. 
 
Zo leren we dat sodomieten elkaar leerden kennen in sommige badhuizen of aan de stadswallen. In 1658 is de laatste verbranding voor sodomie geregistreerd. 

Naar de Verlichting

Doctorandus Elwin Hofman van de Universiteit Leuven spitste zich toe op de jaren 1700. De brandstapel beef op papier de ideale straf voor sodomie, maar men verkoos minder opvallende straffen. In de achttiende eeuw bedacht men dat mensen terechtstellen voor homoseks de praktijk te veel ruchtbaarheid gaf. Toch waren er wel degelijk processen, zoals dat van Peter Stocker in 1781. 
 
In 1795 werden de Oostenrijkers uit de Zuidelijke Nederlanden verjaagd en nam Frankrijk er de macht over. Het Franse Strafwetboek bestrafte sodomie niet. Niet per se uit sympathie, maar omdat de opstellers het niet eens geraakten over welke straf gepast zou zijn. Dit belette ordehandhavers niet om homo's op te sluiten.
 
"Juridisch was er na 1795 een verbetering, maar in de praktijk werden meer homo's opgesloten dan voorheen", vertelt Hofman.
 
De gevangenis werd ook de straf bij uitstek. Voorheen waren er wel cachots en kerkers, maar pas toen werd de gevangenis uitgevonden. Er bestaan rapporten uit de gevangenis van Gent uit 1830 waar de dokter zich zorgen maakt over pederastie in de gevangenis. 
 
Sodomie kreeg een nieuwe naam: pederastie. Dat had toen niet de betekenis van een affaire tussen meester en leerling. 

Hellend vlak

Wat dacht het gewone volk van homo's? Niets. Het was een zonde. "Het was een hellend vlak. Eerst begon de kleine zonde: een kleine diefstal, dan gokken, overspel met vrouwen en dan seks met mannen. Het kon alleen maar bergaf gaan", vertelt Hofman. 
 
Toch ontstond de gedachte dat mensen misschien wel 'zo geboren' zijn. Dat argument maakte echter weinig indruk op processen. 
 
In de tweede helft van de achttiende eeuw ontstonden in Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk de eerste gaybars avant la lettre. Peter Stocker getuigde hoe hij wel eens naar Rijsel trok.

Nog steeds geen vrouwen

Ook in de achttiende eeuw was vrouwenseks een ondenkbaar concept. Er bestonden wel romans sapphiques, naar Sappho vernoemd, de lesbische Griekse dichteres. Lesbiennes werden niet vervolgd, maar te opvallende vrouwenkoppels konden wel sociaal veroordeeld worden en uit de gratie vallen. 

Artikel 372bis

Dr. Wannes Dupont van Yale en de Universiteit Antwerpen was niet aanwezig. Daarom maakte presentator Flip Feyten een grote sprong voorwaarts, naar het België van na de Tweede Wereldoorlog.
 
Paul Borghs is een specialist in die geschiedenis. Hij vertelt hoe homoseks even gedeeltelijk strafbaar was. Artikel 372bis van het Strafwetboek stelde dat voor consensuele homoseks de partners minstens 18 jaar moesten zijn. Voor hetero's was de seksuele meerderjarigheid 16 jaar. De wet hield het twintig jaar vol: tussen 1965 en 1985.
 
Een vreemde timing, vindt Borghs. "Artikel 372bis werd goedgekeurd terwijl andere landen homoseks net uit de strafwet haalde."

Concrete dossiers

In 1985 werd het artikel afgeschaft. Het idee om holebi's te beschermen tegen discriminatie ontstond. Dat gebeurde in 2003. Toen werd ook het huwelijk opengesteld. Na het homohuwelijk was adoptie mogelijk, in 2006.
 
In die periode kwam er ook een nieuwe garde activisten. Terwijl er voorheen een tweespalt was tussen diegenen die verandering wilden van de samenleving door een revolutie en betogingen, waren er die voorstanders waren van 'zo normaal mogelijk doen' en lobbywerk. 
 
In de jaren 1990 en 2000 werd er gewerkt rond concrete dossiers. "Burgerlijke thema's", noemt Borghs ze, zoals kinderen.
 
Dat tweespalt bestaat nog. Moeten we normaal doen, of moet de rest ons nemen zoals we zijn, zelfs als we in hun ogen 'raar' zijn? Herhaalt de geschiedenis zich? 

Christendemocraten

Borghs wijst ook op twee bijzondere dynamieken. Eerst moet er een momentum zijn. Door de Dioxinecrisis kwam paars-groen aan de macht. Eerste minister Guy Verhofstadt (Open Vld) scoorde met ethische kwesties. Die kosten de schatkist ook geen geld. Met het samenlevingscontract in 1996 werden de geesten gerijpt voor het huwelijk.
 
Ten tweede is er weinig tegenkanting van christendemocraten. Sommigen onthielden zich in 2003 en in 2006, maar nu werkt CD&V mee aan de nieuwe Transgenderwet. Automatisch meemoederschap kreeg de steun van alle partijen, behalve van Vlaams Belang.

Bron: 

Eigen verslaggeving